Aktualności

Czy korektorzy potrzebują korekty? Czy redaktorzy potrzebują redakcji? Czy tłumacze powinni być tłumaczeni? Każdy, kto pracuje z tekstem — czy to jako korektor, redaktor, pisarz czy tłumacz — zna odpowiedzi.

Ale przełożyć to przekonanie na praktykę, gdy tekst jest własny, to już inna sprawa. W czasie, który spędzam próbując być pisarką — tak mówię o sobie, i tak mówią inni, czasem z pewną wyższością, zwłaszcza gdy dowiadują się, że moja książka jest self-publishingiem — musiałam nauczyć się to przyjmować na nowo. W Polsce szczególnie. W Hiszpanii autopublikacja jest przyjmowana inaczej: mam wrażenie, że nie tylko jest akceptowane, ale zaczyna być postrzegane jako poważne wyzwanie dla tradycyjnych wydawnictw. Ja jeszcze nie wiem, co o tym myśleć. Jak zwykle jestem podzielona.

Mam wykształcenie: filologię, studia podyplomowe z korekty i redakcji, kilka kursów i prawie dwie dekady doświadczenia w pracy z tekstem. A mimo to uważam się za osobę, która wciąż się uczy. Bo to, co widziałam przez te wszystkie lata, to brak tekstu doskonałego. Zawsze można coś poprawić. Zawsze coś umknie: podwójne znaczenie oryginału, które nie przetrwa tłumaczenia, myśl, której nie możesz wyrazić, tak jak chcesz we własnym tekście. Mija czas, wracasz do tego, co napisałaś, i widzisz to inaczej.

To dotyczy wszystkich: pisarzy, tłumaczy, czytelników. Nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki — wiem, że to banał, ale dobrze oddaje to, co mam na myśli. I skoro już przy tym jesteśmy: cztery oczy widzą więcej niż dwoje oczu.

Będę więc dalej uczyć się i próbować wyrażać to, co mi w głowie się gotuje, razem z pomysłami, które mam od dawna, i historiami, które od jakiegoś czasu czekają na opowiedzenie. Wytrwałości nauczyłam się, gdy zaczynałam jako tłumaczka — bez formalnego wykształcenia w tym kierunku — z pokorą: taką samą, z jaką staram się teraz podchodzić do pisania.

Kiedy mówią mi, że autopublikacja nie ma wartości — nie, nie mają racji. Żeby mieć argumenty, zaczęłam czytać książki wydane samodzielnie przez debiutantów i weteranów self-publishingu — po hiszpańsku, czyli z połowy świata: z Hiszpanii i mnóstwa krajów Ameryki Łacińskiej, a nawet ze Stanów Zjednoczonych (bo są tacy, którzy mają na koncie po dziesięć książek wydanych w ramach self-publishingu). Od dwóch miesięcy czytam w tempie, jakiego nie miałam od dzieciństwa i młodości. Jest lato i korzystam z każdej chwili — na plaży, przy basenie, w gorących godzinach sjesty. Na rynku wydawniczym dzieje się coś podobnego do tego, co stało się lata temu w muzyce: każdy może zacząć istnieć w sieci, i w zależności od swoich możliwości, oryginalności, pracy i — tak — trochę szczęścia, może stać się znany poza swoim najbliższym otoczeniem. W branży muzycznej nazwano ten fenomen demokratyzacją muzyki. Nie aspiruję do bycia bestsellerem. Chcę wyrażać to, co uważam za warte opowiedzenia, robić to najlepiej jak potrafię, i tak — korzystać z innych par oczu, które przejrzą to, co robię.

Aby oczy czytelnika nie cierpiały z powodu błędów w tekście. A jeśli już cierpiały, to jedynie z powodu emocji, które ten tekst niesie.

Wiersze Juliana Tuwima miałam od lat. Niedokończone przekłady, zeszyty pełne notatek, wersje porzucone w połowie, bo coś nie brzmiało dobrze. Tuwim pisał z muzycznością, która wydaje się niemożliwa do przeniesienia: rymy wewnętrzne, gry słowne, rytmy, które polskie dzieci recytują z pamięci od dekad, niemal bez wysiłku. Jak sprawić, żeby to zadziałało po hiszpańsku?

Mój proces nie miał w sobie nic cyfrowego. Drukowałam, skreślałam, przepisywałam ręcznie. Czytałam wiersz na głos, potem jeszcze raz, wolniej, licząc sylaby na palcach. Jeśli palec zostawał w połowie — wers nie działał. Jeśli musiałam wymuszać pauzę tam, gdzie jej nie było — też nie. Ostateczny test: czy dziecko mogłoby to wyrecytować bez potknięcia? Czy chciałoby powtórzyć?

Niektóre wiersze miałam gotowe w jedno popołudnie. Inne zajęły mi tygodnie. La Locomotora na przykład ma rytm naśladujący turkot pociągu, i znalezienie tego samego efektu po hiszpańsku, bez sztuczności, było jednym z najtrudniejszych wyzwań w tej książce.

Moje dzieci były pierwszymi czytelnikami. Nie najłagodniejszymi, ale najużyteczniejszymi. Jeśli traciły zainteresowanie przed końcem wiersza — wina była moja. Jeśli prosiły o powtórkę — dobry znak. Mąż wniósł inny rodzaj lektury: bardziej analityczny, bardziej wymagający pod względem naturalności języka. „To słowo jest zbyt wyszukane dla dziecka." „Żaden Hiszpan tak by nie powiedział." Uwagi, które trochę bolały i bardzo pomagały.

Jeden z najbardziej konkretnych przykładów: czasownik coger — zupełnie naturalny w Hiszpanii, ale problematyczny w znacznej części Ameryki Łacińskiej. Celem było stworzenie książki dla wszystkich hiszpańskojęzycznych czytelników, więc coger zostało zastąpione przez agarrar w całym tekście. Każda taka decyzja była małą negocjacją między muzycznością, znaczeniem i zasięgiem książki.

Sześć wierszy w książce jest bardzo różnych pod względem tonu i rytmu. Pytanie brzmiało: czy projekt graficzny powinien odzwierciedlać tę różnorodność, czy wręcz przeciwnie — wspólna linia wizualna powinna nadać całości jedność? Zdecydowałam się na spójny styl w obrębie każdego wiersza — z własnymi kolorami, własnymi ilustracjami — przy jednoczesnym zachowaniu wspólnych elementów spinających książkę w całość.

W tym procesie konsultowałam się z Mateuszem, przyjacielem grafikiem, którego spojrzenie z zewnątrz okazało się nieocenione. To on uświadomił mi, że niektóre moje decyzje kolorystyczne działały osobno, ale ze sobą kolidowały. Pojawił się też problem z numeracją stron: coś, co wydaje się drobnym szczegółem technicznym, stało się prawdziwym bólem głowy, gdy numery nie zgadzały się z układem ilustracji.

Przed publikacją zamówiłam fizyczny egzemplarz próbny. Wprowadziłam kolejne zmiany. Potem jeszcze jedna runda poprawek. A mimo to, gdy książka była już gotowa do wydania, znalazłam parę wielkich liter, które mi uciekły. Na początku procesu zdecydowałam, że każdy wers będzie zaczynał się wielką literą — decyzja wizualna. Potem zmieniłam zdanie: będę kierować się poprawnością językową, nie estetyką. To oznaczało przejrzenie setek wersów, i dwa z nich — gdzieś po drodze — umknęły uwadze.

To małe błędy. Są też przypomnieniem, że żadna książka nie jest doskonała i że doskonałość nie jest celem. Celem jest to, żeby dziecko usłyszało te wiersze, powtórzyło je, uczyniło swoimi. Żeby magia Tuwima przekroczyła język i dotarła nienaruszona.

El canto de los versos Tuwim para los más pequeños dostępna jest na Amazon w miękkiej i twardej oprawie. ↗ Zobacz na Amazon

Tłumaczenie maszynowe istnieje od dziesięcioleci, ale w ostatnich latach zrobiło ogromny jakościowy skok dzięki modelom językowym opartym na sztucznej inteligencji. Narzędzia takie jak DeepL, ChatGPT czy autorskie silniki dużych agencji produkują dziś teksty, które na pierwszy rzut oka mogą wyglądać na w pełni poprawne. Zmieniło to sposób pracy wielu profesjonalnych tłumaczy — w tym mój.

Postredakcja tłumaczeń maszynowych (MTPE) polega na sprawdzaniu i poprawianiu tekstu wygenerowanego przez maszynę tak, aby osiągnął poziom jakości wymagany od tłumaczenia ludzkiego. To nie jest pobieżne przejrzenie i zatwierdzenie: to profesjonalna praca wymagająca głębokiej znajomości obu języków, tematu i odpowiedniego stylu.

Postredakcja to nie korekta: to wiedza o tym, co może pójść nie tak i gdzie szukać błędów. Dobry postredaktor nie daje się zwieść powierzchownej płynności tekstu. Wie, że maszyna może dosłownie przetłumaczyć idiom, pominąć negację lub subtelnie zmienić zakres klauzuli prawnej — i że wynik nadal będzie brzmiał „poprawnie" w języku docelowym.

Od kilku lat oferuję tę usługę niektórym moim klientom, zawsze z jednym warunkiem: tekst końcowy musi spełniać dokładnie te same standardy co tłumaczenie ludzkie. Moje stawki za postredakcję są niższe wyłącznie wtedy, gdy jakość tłumaczenia maszynowego na to pozwala — i nigdy nie odbywa się to kosztem jakości tekstu końcowego.

Moja rada dla każdej firmy, która chce włączyć tłumaczenie maszynowe do swoich procesów: nie oszczędzaj na postredaktorze. To on gwarantuje, że to, co trafia do klienta końcowego — czy do sądu, czy do ulotki lekarskiej — jest poprawne, precyzyjne i w odpowiednim rejestrze.